Kaplica Habsburgów - Parafia Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Żywcu

Polscy patrioci z arcyksiążęcym tytułem: Saga Habsburgów Żywieckich

W historii narodów rzadko zdarzają się przypadki, by przedstawiciele dynastii władającej imperium, które brało udział w rozbiorach, stali się żarliwymi obrońcami niepodległości zagarniętego kraju. Habsburgowie żywieccy przełamali ten schemat, zamieniając dworski etykietę na polski mundur, a kosmopolityzm na głębokie przywiązanie do beskidzkiej ziemi.

Ich historia to proces świadomej polonizacji, zwieńczony heroicznym oporem wobec totalitaryzmów XX wieku.

Fundamenty pod ten patriotyczny gmach położył Karol Stefan Habsburg. Choć urodzony w na terenie cesarstwa austrowęgierskiego (w Židlochovicach − miasto w Czechach, w kraju południowomorawskim), w Żywcu stworzył dom, w którym mówiło się po polsku, a dzieci wychowywano w duchu miłości do nowej ojczyzny. Jego wizja Polski była niezwykle ambitna – Karol Stefan był bowiem poważnym kandydatem do polskiej korony. W czasie I wojny światowej, w kręgach politycznych Wiednia i Warszawy, to właśnie jego postać wskazywano jako przyszłego monarchę odrodzonego Królestwa Polskiego.

Była to kandydatura wyjątkowa: z jednej strony gwarantowała ciągłość dynastyczną prestiżowego rodu, z drugiej – cieszyła się poparciem polskich elit, które widziały w arcyksięciu człowieka szczerze oddanego sprawom polskim. Choć wielka polityka mocarstw i ostateczny upadek monarchii austro-węgierskiej sprawiły, że tronu nie objął, Karol Stefan do końca życia pozostał lojalny wobec ojczyzny z wyboru.

Nie ograniczał się jednak do politycznych kalkulacji. Jako mecenas kultury
i nauki, przekazując dobra babiogórskie Polskiej Akademii Umiejętności, udowodnił, że polskie dziedzictwo przyrodnicze jest dla niego świętością. Symbolem całkowitego zlania się z polskością były małżeństwa jego córek z przedstawicielami wielkich rodów – Radziwiłłów i Czartoryskich – co ostatecznie przypieczętowało polską tożsamość żywieckiej linii rodu.

Prawdziwym sprawdzianem dla tego patriotyzmu była jednak krew przelana na frontach. Karol Olbracht Habsburg, godny następca ojca, nie szukał przywilejów wynikających z nazwiska. Jako oficer Wojska Polskiego walczył z bolszewikami w 1920 roku, broniąc nowo odzyskanej niepodległości. Jego postawa w obliczu II wojny światowej stała się legendarna. Odmawiając podpisania Volkslisty, wypowiedział słynne słowa o swojej lojalności wobec Polski, co przypłacił brutalnymi przesłuchaniami przez Gestapo, ciężkim kalectwem i utratą całego majątku, w tym słynnego browaru. Karol Olbracht wybrał godność więźnia nad luksusy kolaboranta, stając się symbolem niezłomności.

Nie można zapomnieć o jego bracie Leonie Habsburgu, który równie dzielnie służył w polskich barwach, biorąc udział w wojnie z bolszewikami w 1920 roku. Dla nich wszystkich Polska nie była tylko przystankiem w historii rodu, ale świadomym wyborem serca.

Wielki patriotyzm rodu nie byłby pełny bez heroicznej postawy żony Karola Olbrachta – Alicji Habsburg. Urodzona w szwedzkiej rodzinie Ankarcrona, po przyjeździe do Żywca z pasją oddała się sprawom nowej ojczyzny. W czasie II wojny światowej, gdy jej mąż cierpiał w katowniach Gestapo, ona podjęła walkę czynną. Już w 1940 roku została zaprzysiężona jako członek Związku Walki Zbrojnej, a później Armii Krajowej, przyjmując pseudonim „Alicja”.

Jej działalność w konspiracji była dowodem niezwykłej odwagi. Wykorzystując swoją pozycję oraz biegłą znajomość języków, zajmowała się kolportażem podziemnej prasy, tłumaczeniem komunikatów radiowych z Londynu i utrzymywaniem łączności. Mimo nieustannego nadzoru niemieckiego i groźby śmierci, nie zawahała się ani na chwilę. Alicja Habsburg udowodniła, że Polakiem można zostać z wyboru, a miłość do ojczyzny jest silniejsza niż więzy krwi czy pochodzenie.

Dziedzictwo to, nasycone walką i poświęceniem, znalazło swoją kontynuację
w osobie Marii Krystyny Habsburg (1923–2012). Urodzona w Żywcu jako córka Karola Olbrachta i Alicji Ankarcrony, od najmłodszych lat dorastała w głębokim kulcie wartości patriotycznych. Jej życie stało się symbolem wierności, która przetrwała dziesięciolecia przymusowej emigracji i komunistycznych represji.

Po II wojnie światowej, mimo pozbawienia rodziny obywatelstwa i majątku, Maria Krystyna nigdy nie wyparła się swojej tożsamości. Przez lata spędzone
w Szwecji i Szwajcarii pozostawała „bezpaństwowcem”, odmawiając przyjęcia obcego obywatelstwa w nadziei na powrót do ojczyzny. Marzenie to spełniło się dopiero po upadku komunizmu – w 1993 roku z wielkim wzruszeniem odebrała polski paszport, który nazywała swoim „największym skarbem”.

W 2001 roku, na zaproszenie władz miasta, powróciła do Żywca na stałe. Zamieszkała w skromnym apartamencie w Nowym Zamku, dawnym domu swoich przodków, stając się żywą ikoną miasta i mecenasem lokalnej kultury. Jej obecność
w Żywcu do śmierci w 2012 roku była dla mieszkańców nie tylko powodem do dumy, ale przede wszystkim ostatecznym dowodem na to, że miłość do Polski była w rodzie Habsburgów silniejsza niż historyczne zawirowania. Jako Honorowa Obywatelka Miasta Żywca i dama Krzyża Komandorskiego Orderu Odrodzenia Polski, Maria Krystyna domknęła klamrą historię arystokratów, którzy z własnego wyboru stali się polskimi patriotami.

Podsumowując, Habsburgowie żywieccy zapisali się w dziejach miasta i kraju nie jako obcy zarządcy, lecz jako współtwórcy polskiej wolności. Ich postawa uczy, że patriotyzm to nie kwestia pochodzenia, ale codziennych wyborów, ofiarności i odwagi w chwilach najcięższej próby. Dzięki nim Żywiec stał się bastionem polskości,
a nazwisko Habsburg – synonimem wierności biało-czerwonym barwom.

W uzupełnieniu dodam, że w maju 2023 roku, z inicjatywy premiera i decyzją prezydenta Andrzeja Dudy, Karol Olbracht Habsburg został pośmiertnie uhonorowany jednym z najwyższych polskich odznaczeń – Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski. Razem z arcyksięciem odznaczona została (również pośmiertnie) jego żona, Alicja Ankarcrona Habsburg, którą prezydent wyróżnił Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski za jej własną, bohaterską działalność konspiracyjną w szeregach Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej.

Odznaczenie zostało przekazane 11 maja 2023 roku w Ambasadzie RP
w Madrycie na ręce jego najmłodszej córki, Renaty Habsburg-Loreny de Zulueta.

Podczas uroczystości podkreślano, że to odznaczenie jest wyrazem sprawiedliwości dziejowej i podziękowaniem za to, że w najtrudniejszych chwilach rodzina ta wybrała polskość ponad własne bezpieczeństwo i majątek.

W krypcie rodzinnej pod kaplicą Matki Boskiej Częstochowskiej (zwaną również kaplicą Habsburgów) w żywieckiej konkatedrze Narodzenia NMP spoczywają członkowie żywieckiej linii rodu Habsburgów-Lotaryńskich.

W grobowcu pochowane są bezpośrednio cztery osoby, a w ostatnich latach złożono tam również urny z ziemią z grobów trzech kolejnych członków rodziny

Osoby pochowane w trumnach:

Karol Stefan Habsburg (1860–1933) – arcyksiążę, protoplasta żywieckiej linii rodu, admirał marynarki wojennej, który czuł się Polakiem i przyjął polskie obywatelstwo.

Maria Teresa Habsburg-Toskańska (1862–1933) – arcyksiężna, żona Karola Stefana.

Olbracht Maksymilian Habsburg (1826–1928) – wnuk Karola Stefana, zmarły w wieku zaledwie dwóch lat (nazywany w rodzinie „Olbruś”).

Maria Krystyna Habsburg (1923–2012) – córka Karola Olbrachta, posługująca się tytułem księżnej, polska patriotka, która po latach emigracji wróciła do Żywca w 2001 roku. Zmarła w naszym mieście w 2012 roku.

Urny z ziemią złożone w krypcie

W listopadzie 2023 roku do krypty uroczyście złożono trzy urny z ziemią pobraną z zagranicznych grobów członków rodziny, których nie można było pochować w Żywcu z powodu zawirowań historycznych:

Alicja Ankarcrona-Habsburg (1889–1985) – żona Karola Olbrachta, Szwedka, która mocno angażowała się w pomoc Polakom i była członkinią Armii Krajowej (pochowana w Sztokholmie).

Karol Olbracht Habsburg (1888–1951) – syn Karola Stefana, pułkownik Wojska Polskiego, więziony i torturowany przez Gestapo za odmowę podpisania volkslisty (pochowany w Östhammar w Szwecji). Ostatecznie małżonkowie Karol Olbracht i Alicja zostali przeniesieni i spoczywają w jednym grobie na cmentarzu rzymskokatolickim w Sztokholmie (Katolska Kyrkogården).

Karol Stefan Habsburg (1921–2018) – syn Karola Olbrachta i Alicji, brat Marii Krystyny (pochowany w Sztokholmie).

Autor tekstu:

Grzegorz Szczepaniak - Przewodnik Beskidzki